Na grobie mojego syna została tylko ziemia. Gdy odkryłam, kto zabrał nagrobek, musiałam jeszcze raz zmierzyć się z człowiekiem, którego kiedyś kochałam

— Tu leżał mój syn. Proszę mi powiedzieć, gdzie jest jego pomnik.

Pracownik cmentarza patrzył na mnie, potem na prostokąt nagiej ziemi. Trzymałam doniczkę białych chryzantem tak mocno, że plastik pękł mi pod palcami. Jeszcze tydzień wcześniej był tutaj szary granit, zdjęcie Kuby i mały samochodzik przyklejony obok znicza.

Teraz został drewniany krzyż. Nawet tabliczkę ktoś zawiesił krzywo.

— Może remont? — zapytał ostrożnie.

— Jaki remont? Przecież ja niczego nie zamawiałam.

W kancelarii posadzono mnie na krześle obok kaloryfera. Pani za biurkiem przeglądała dokumenty, a ja widziałam tylko błoto na swoich butach. Wdepnęłam w nie tam, gdzie wcześniej była granitowa obudowa grobu mojego dziecka.

— Demontaż zgłosił pan Paweł. Jako przygotowanie do wymiany pomnika.

Mój były mąż.

Przez chwilę nie mogłam sobie przypomnieć jego numeru, chociaż nadal znałam go na pamięć. W telefonie miałam go zapisanego po imieniu. Kiedyś było „Paweł dom”. Po rozwodzie usunęłam drugie słowo.

Nie odebrał. Napisałam: „Co zrobiłeś z grobem Kuby?”.

Oddzwonił po minucie.

— Nie chciałem, żebyś tak się dowiedziała.

Usiadłam z powrotem, bo nogi nagle przestały mnie trzymać.

Kuba zmarł dwa lata wcześniej. Miał dziewięć lat i przez ostatnie miesiące leczenia pytał głównie, czy zdąży wrócić do szkoły przed wycieczką. Po jego śmierci zostały zeszyty z niedokończonymi zadaniami, kurtka za mała już w rękawach i kredyt, który wzięliśmy na dojazdy, noclegi oraz wszystko, czego chwytaliśmy się z nadzieją.

Ja chciałam o nim mówić. Paweł wychodził wtedy do garażu.

Kłóciliśmy się o rachunki, o zostawiony kubek, o to, że ruszył pudełko z klockami. Naprawdę kłóciliśmy się o coś, czego żadne z nas nie umiało nazwać. Rozwód dostaliśmy w marcu.

Pomnik wybierałam sama, ale Paweł załatwiał pogrzeb i formalności na cmentarzu. Nigdy później nie sprawdziłam, czy trzeba tam coś zmienić.

Przyjechał wieczorem pod moje mieszkanie. Nie wpuściłam go dalej niż do przedpokoju.

— Gdzie on jest?

— U kamieniarza.

— Pytam o pomnik. Nie o naszego syna. Słyszysz, do czego mnie zmusiłeś?

Oparł plecy o drzwi. Miał nieogoloną twarz i popękane usta. Dawniej od razu zapytałabym, czy jest chory. Tym razem czekałam.

— Nie dawałem rady tam chodzić — powiedział. — Patrzyłem na daty i… wciąż liczyłem. Ile miałby teraz lat. Która klasa. Nie mogłem przestać.

— Ja też liczę.

— Wiem.

— Nie. Nie wiesz, skoro zabrałeś mi jedyne miejsce, w którym potrafię z nim pobyć.

Zaczął obracać kluczyki wokół palca. Robił tak zawsze, kiedy chciał skończyć rozmowę.

— Myślałem, że bez zdjęcia, bez tego kamienia będzie łatwiej. Zostawić krzyż, kwiaty. Normalny, prosty grób.

— Mnie miało być łatwiej czy tobie?

Nie odpowiedział.

Najgorsze przyszło chwilę później. Zlecił demontaż trzy tygodnie wcześniej. Wiedział, że w soboty jeżdżę do mamy na rehabilitację, więc umówił robotę właśnie wtedy. Kamieniarzowi powiedział, że oboje chcemy zmiany.

To nie był nagły odruch. Ułożył sobie wszystko, tylko mnie z tego wykreślił.

— Miałeś trzy tygodnie, żeby zadzwonić.

— Bałem się.

— A mnie wolno było się nie bać? Stałam tam i myślałam, że ktoś zbezcześcił grób naszego dziecka.

Wtedy się rozpłakał. Cicho, zasłaniając twarz rękawem. Przez moment też chciałam płakać, ale zamiast tego podałam mu papierowy ręcznik. Tylko tyle byłam w stanie zrobić.

Następnego dnia pojechaliśmy do zakładu kamieniarskiego. Pomnik leżał w magazynie, a fotografię schowano do kartonu po płytkach. Kiedy zobaczyłam uśmiech Kuby między kawałkami folii, musiałam wyjść na podwórko.

Paweł nie poszedł za mną. Dobrze, że nie poszedł.

Za przywrócenie nagrobka zapłacił sam. Zrezygnował z dodatkowych wydatków, wziął sobotnią zmianę. Nie interesowało mnie, skąd weźmie pieniądze, choć jeszcze niedawno martwiłabym się jego ratą za wynajęte mieszkanie.

W kancelarii ustaliliśmy też na piśmie, że każda kolejna zmiana ma być uzgadniana z nami obojgiem.

Tydzień później stanęliśmy przy odnowionym grobie. Położyłam samochodzik na dawnym miejscu. Paweł przykucnął i długo ścierał kciukiem zaschnięty ślad po zaprawie.

— Zapisałem się do psychologa — powiedział.

Skinęłam głową. Nie umiałam go pochwalić. Jeszcze nie.

— Mogę czasem przyjść z tobą?

— Możesz zapytać. Ale nie obiecuję, że zawsze powiem tak.

Nie wiem, czy mu wybaczę. Rozumiem już, że cierpiał, ale czy zrozumienie cudzego bólu oznacza, że trzeba od razu wybaczyć wyrządzoną krzywdę?